Lengra svar
Áhrifin þarf að greina í fjórum aðskildum skrefum.
1. ESB-aðild með krónu. Aðildin sjálf ákveður ekki vexti einstakra húsnæðislána. Seðlabanki Íslands lýsir því að breytingar á stýrivöxtum hafi áhrif á aðra vexti og útlánakönnun bankans sýnir að stýrivextir og fjármögnunarkostnaður hafa haft áhrif á óverðtryggða útlánsvexti. Meðan Ísland væri áfram með krónu og eigin peningastefnu héldu þessar innlendu leiðir áfram að skipta máli.
2. Samleitni og aðlögun. Samkvæmt núgildandi reglum þurfa ríki að uppfylla efnahagsleg og lagaleg samleitniskilyrði áður en þau taka upp evru. Þar á meðal eru verðstöðugleiki, sjálfbær opinber fjármál, gengisstöðugleiki og langtímavextir; þátttaka í ERM II þarf að vara í að minnsta kosti tvö ár án alvarlegrar spennu. Þetta er sérstakt ferli eftir aðild og enginn fastur sáttmálatími er til staðar.
3. Evruupptaka. Ef Ísland tæki síðar upp evru flyttist peningastefna til ECB. ECB skýrir að opinberir vextir hafi bein áhrif á peningamarkaðsvexti og óbein áhrif á inn- og útlánsvexti. Það þýðir ekki að íslenskir húsnæðislánavextir yrðu sjálfkrafa jafnir vöxtum annars staðar á evrusvæðinu.
4. Miðlun í kjör heimila. Lánveitendur — þar á meðal bankar og lífeyrissjóðir — verðleggja áfram fjármögnun, lánshæfi, veð og aðra áhættu. ECB-könnun sýnir jafnframt að áhætta og samkeppni hafa ólík áhrif á húsnæðislánakjör innan evrusvæðisins. Sameiginleg peningastefna leiðir því ekki til eins lánskjara í öllum ríkjum.
Lánaform skiptir einnig máli. Seðlabanki Íslands greinir verðtryggð og óverðtryggð húsnæðislán. Við samanburð þarf að skoða nafnvexti, verðbætur, greiðslubyrði og heildarkostnað, en ekki aðeins eina vaxtatölu. Áhrif á fyrirliggjandi samninga verða ekki fullyrt nánar án samnings- og reglugagna.
Ísland tekur þegar fullan þátt í innri markaði EES fyrir fjármálaþjónustu. Það takmarkar fullyrðingar um að full ESB-aðild myndi ein og sér opna nýjan fjármálamarkað eða skapa samkeppni frá grunni. Viðbótaráhrif fullrar aðildar hafa ekki verið mæld hér.
Núverandi stöðuheimild Framkvæmdastjórnar ESB segir að aðildarviðræður Íslands hafi verið settar á bið árið 2013 og að Ísland hafi árið 2015 óskað eftir að teljast ekki umsóknarríki. Enginn núverandi íslenskur aðildarsamningur eða tímaplan liggur því fyrir í þessum heimildagrunni.
Niðurstaðan er því afmörkuð: ESB-aðild ein og sér tryggir ekki lægri húsnæðislánavexti. Lækkun er möguleg aðeins ef síðar verða efnahagslegar, stofnanalegar og markaðslegar breytingar sem raunverulega lækka kostnað og skila sér til heimila.